Những cánh rừng trơ trọi tại Việt Nam

Posted on 3 April 2019

 

Bất chấp những cuộc chiến kéo dài và bi thảm với người Nhật, Pháp, Trung Quốc và Hoa Kỳ trong suốt thế kỷ vừa qua, Việt Nam vẫn là một kho báu quý giá về đa dạng sinh học của thế giới. Đây là một trong những điểm nóng của thế giới về sự đa dạng sinh học. Có đến 30 công viên quốc gia ở một quốc gia chỉ lớn hơn New Mexico một chút và có sự đa dạng về các loài động vật tương đương những khu vườn quốc gia nổi tiếng ở Kenya và Tanzania. Trên thực tế, hàng trăm loài thực vật và động vật mới được phát hiện ở Việt Nam trong ba thập kỷ qua, và nhiều hơn nữa vẫn đang được ghi nhận mỗi năm. Ví dụ Sao La, với khuôn mặt hiền lành, tô điểm bằng một vài sọc trắng trông như thể nó vừa thoát khỏi một bức tranh rừng rậm mộng mơ của Henri Rousseau và biết đến với cái tên “Kỳ lân châu Á" vì sự hiếm có của nó, Sao La là loài động vật sống trên cạn lớn nhất được phát hiện ở bất cứ đâu kể từ năm 1937. Một đàn tê giác nhỏ, một con nai và một con thỏ sọc mới cũng vừa được các nhà khoa học phát hiện ra tại đây. Cùng với đó là, một con côn trùng khổng lồ, dài 53 cm, và nhiều rất nhiều loại chim, cá chình, rắn và ếch khác cho đến nay vẫn chưa biết đến hoặc được cho là đã tuyệt chủng trước khi được tìm thấy.

 

Rừng Việt Nam che chở hơn hai chục loài linh trưởng - vượn, khỉ, cu li và voọc, với những màu sắc rực rỡ làm cho loài người chúng ta trông có vẻ trái ngược và tẻ nhạt.

 

Một email quảng cáo đầy hấp dẫn mà tôi nhận được từ Vườn quốc gia Cúc Phương: “Rừng nguyên sinh có gần 2.000 loài cây và đầy rẫy những loài động vật quý hiếm bao gồm báo đốm, voọc quần đùi trắng, cầy hương, rái cá và gấu đen châu Á, cú, sóc bay, dơi và mèo rừng.” Nhưng khi cố gắng sắp xếp để đến thăm, những người hướng dẫn viên du lịch mà tôi liên lạc đã do dự một cách kỳ lạ về các khu vực tự nhiên và động vật hoang dã, và họ cứ lảng tránh chúng tôi và gợi ý tham quan các cảnh vật đơn thuần, hoặc đến các thành phố. Và sau đó là email này: “Bạn đã từng đến Việt Nam trước đây, hay biết tình hình ở đó chưa? Hiện trạng của khu rừng hiện đang rất tệ và bạn có nhận thức được điều đó không? Ở Việt Nam, các công viên quốc gia chủ yếu chỉ có trên danh nghĩa, và đáng quan ngại là nạn săn trộm (thường được thực hiện bởi các kiểm lâm viên của công viên) vẫn đang diễn ra không kiểm soát và tệ hơn là đã tàn phá gần như toàn bộ hệ sinh thái.”

 

Các quần thể hoang dã của khu rừng, đã hoàn toàn bị bao vây và hủy hoại vì dân số bùng nổ. Động vật cũng bị bắn, hoặc bắt sống một cách tràn lan đến nỗi các công viên quốc gia và các khu vực tự nhiên khác đang đối diện với thực trạng rừng trống rỗng. Ngay cả các động vật nhỏ và chim cũng đã bị săn bắn đến tuyệt chủng tại địa phương. Các nước châu Á khác cũng đang phải đối mặt với tình trạng tương tự. Các nhà khoa học cho rằng nhiều loài mới thậm chí đã biến mất trước khi khoa học có thể khám phá ra chúng.

 

Sự đa dạng sinh học của Việt Nam đang suy giảm dữ dội. Ví dụ, trong một trung tâm bảo tồn quốc gia dành riêng cho Saola và các động vật quý hiếm khác, 23.000 bẫy dây rẻ tiền nhưng chết chóc đã được tìm thấy vào năm 2015. Hàng chục ngàn trong số những cái bẫy này được đặt mỗi năm, khiến kiểm lâm không thể tháo dỡ chúng kịp thời. Mặc dù đã có hàng loạt những cuộc điều tra chuyên sâu, nhưng vẫn không tìm được bất kì dấu vết gì của Saola kể từ khi một bức ảnh được chụp sáu năm trước. Con tê giác cuối cùng cũng bị những kẻ săn trộm bắn vào Vườn quốc gia Cát Tiên vào năm 2010. Những con hổ đã bị săn đuổi không thương tiếc. Chỉ có những quần thể gấu và voi nhỏ dễ bị tổn thương còn lại co cụm trong rừng. Và gần như tất cả các loài linh trưởng tại Việt Nam đều có nguy cơ tuyệt chủng.

 

Một số cuộc tàn sát này nhằm mục đích cung cấp sản phẩm cho ngành Đông y ở Việt Nam và Trung Quốc. Các ví dụ từ một danh mục dài cách sử dụng sản phẩm từ động vật để chữa bệnh bao gồm: dương vật hổ cho người bất lực, sừng tê giác, mật gấu cho người ung thư, mật cu li để giảm nhiễm trùng đường thở nghiêm trọng phát sinh từ ô nhiễm không khí Việt Nam.

 

Barney Long, giám đốc bảo tồn loài cho nhóm bảo tồn động vật hoang dã toàn cầu cho biết, các cuộc khảo sát chỉ ra rằng nguồn nhu cầu thịt động vật hoang dã rất lớn và tràn lan trong các nhà hàng ở đô thị.

 

“Đây không phải là thịt rừng dành cho những người nghèo đang săn lùng thức ăn”, ông nói. “Mà đây là một trong những việc làm mang tính biểu tượng để đưa các đối tác kinh doanh hoặc quan chức mà bạn cần nhờ vả ra ngoài ăn một bữa ăn với đầy động vật hoang dã. Và thành thật mà nói, nó đang diễn trên một quy mô lớn không tưởng. Chúng tôi nói chuyện không phải về một hoặc hai loài, mà toàn bộ hệ sinh thái động vật hoang dã biến mất.”

 

Sau khi do thám thêm, vợ chồng tôi quyết định đi bằng mọi cách, sắp xếp bay vào Hà Nội, ở phía bắc, và nhanh chóng di chuyển đến một tỉnh Việt Nam hẻo lánh. Sau đó, chúng tôi sẽ đi về phía nam đến Thành phố Hồ Chí Minh, Sài Gòn cũ, cho một tour vòng quanh các công viên và khu rừng tự nhiên ở đó.

 

Trong suốt chuyến đi kéo dài hai tuần của chúng tôi, chúng tôi thấy rằng có một số loài hoang dã may mắn vẫn chưa nguy cấp, mặc dù trong hoàn cảnh bị đe dọa. Và chúng tôi đã may mắn làm chứng cho cuộc đấu tranh của người Việt bản địa và các đồng minh bảo tồn ĐVHD quốc tế của họ chung tay để ngăn chặn nạn diệt chủng động vật.

 

Cúc Phương, công viên quốc gia đầu tiên của Việt Nam, cách một vài giờ về phía nam của Hà Nội được thành lập vào năm 1962 bởi Hồ Chí Minh, người đã tiên đoán rằng “Sự phá hủy rừng hiện tại của chúng ta sẽ dẫn đến những ảnh hưởng nghiêm trọng đến khí hậu, cuộc sống com người. Rừng là vàng. Nếu chúng ta biết cách bảo tồn và quản lý nó tốt, nó sẽ rất có giá trị.”

 

Bất chấp sự sáo rỗng trong lời mời do chính phủ cấp - tham quan công viên quốc gia mà chúng tôi đã nhận được, không có một con voọc mông trắng nào trong những khu rừng này, cũng không có bất kỳ loài nào khác. “Không có gấu, báo hay mèo nhỏ hơn, nếu có thì chúng phải được giấu kỹ đến nỗi ngay cả các nhà khoa học cũng không thể tìm thấy chúng”, Adam Davies, giám đốc Trung tâm cứu hộ linh trưởng nguy cấp, nói với tôi.

 

Thay vào đó, bộ sưu tập động vật quý hiếm phong phú nhất có thể được tìm thấy dọc theo con đường công viên hẹp yên tĩnh với bởi các trung tâm cứu hộ động vật. Tại Trung tâm cứu hộ linh trưởng, du khách có thể nhìn thấy bốn loài voọc gần như tuyệt chủng (còn gọi là khỉ ăn lá), vượn và cu li, nhiều loài trong số đó đã được giải cứu khỏi những kẻ buôn bán động vật hoang dã. Chúng được bảo vệ và chăm sóc tận tình, và được nhân giống khi có thể, trong những hoàn cảnh đặc biệt may mắn chúng sẽ được đưa trở lại về tự nhiên. Những kẻ săn trộm làm cho phần còn lại của công viên quốc gia trở nên thật sự nguy hiểm khi thả những loài vật này về lại với tự nhiên, ông Davies nói.

 

Cách đó vài bước chân là hai trung tâm cứu hộ khác. Một trung tâm Cứu hộ với hàng chục loài rùa khác nhau, tất cả chúng đều có nguy cơ tuyệt chủng. Trung tâm thứ hai chuyên dành cho các loài mèo báo, cầy hương, cầy mực và tê tê (một loài động vật chuyên bị săn bắt lấy thịt và vảy, có thể kiếm được 500 đô la một pound hoặc trong các nhà thuốc chữa bệnh dân gian của Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh). Tê tê hiện là loài động vật có vú bị buôn bán nhiều nhất trên thế giới, một danh hiệu không hề hay ho gì.

 

Trung tâm còn có một số loài Voọc quần đùi trắng một loài cực kỳ nguy cấp trong Khu bảo tồn thiên nhiên đầm lầy Văn Long. Ở đó, chúng tôi lên một chiếc thuyền nhỏ tại một bến đỗ, được một trong những nhóm hướng dẫn viên địa phương chỉ dẫn, hành trình này kéo dài nửa ngày trong một hẻm núi.

 

Chúng tôi rẽ ra, dọc theo một tuyến đường không có ai khác trong tour đi. Những con voọc, hiện đang sinh sản thành công ở đâu đó ngoài kia và lẩn trốn hoàn toàn. Bản chất của chuyến đi này là như vậy: Tận hưởng những điều đẹp đẽ, thú vị ngay cả với những mỏ đá nguy hiểm mà bạn phải vượt qua bạn. Có lẽ tất cả những chiếc thuyền nhỏ khác đã chọn đi theo một hướng tốt hơn?

 

Sau đó, chúng tôi nghe thấy tiếng hét từ một người nông dân ở gần đó. Anh đang hào hứng chỉ vào một số cây rung lắc ở bờ đối diện. Cuối cùng, một nhóm gồm 10 con voọc đã xuất hiện - loài này có màu đen trông giống như râu ria và phần lông ở mông có màu trắng - và chúng tôi đã dành hầu hết thời gian để xem chúng chải chuốt và đắm mình dưới ánh mặt trời cận nhiệt đới. Hi vọng rằng chúng sẽ tiếp tục được bảo vệ ở đây và không trở thành thức ăn cho bọn buôn lậu hành nghề nghề buôn bán thịt hoặc thú cưng.

 

Để xem gấu, chúng tôi lái xe đến vườn quốc gia Tam Đảo, cao trên một sườn núi dài phía bắc Hà Nội. Một thị trấn nghỉ dưỡng trong công viên có nhiều cần cẩu xây dựng và xe ủi đất, đây là một phần của sự bùng nổ xây dựng ở quốc gia này.

 

Trong thung lũng bên dưới là khu bảo tồn gấu do Animals Asia vận hành và thỉnh thoảng mở cửa cho du khách. Chúng tôi đã xem hai loài - gấu mặt trăng và gấu mặt trời, bơi và leo trèo trong một môi trường giải trí được xây dựng đặc biệt. Cả hai trông giống như phiên bản punk-rock, lông hoang dã của gấu đen Bắc Mỹ và có màu trắng sống động

 

Cùng với nền kinh tế đang phát triển, tham nhũng là một vấn đề nhức nhối của Việt Nam, là những yếu tố chính trong sự biến mất của môi trường sống tự nhiên và khiến các loài động vật có nguy cơ tuyệt chủng. Đây có thể được xem như một lý do chính khiến các biện pháp bảo vệ yếu kém, lỏng lẻo.

 

Andrew Tilker, một nhà nghiên cứu thực địa người Mỹ chuyên theo dõi Saola và các loài quý hiếm khác cho biết, có những vấn đề liên quan đến tham nhũng trong bộ phận xã hội Việt Nam. Một số quan chức can đảm, các nhóm bảo tồn trong nước và quốc tế đã nỗ lực đẩy lùi tình trạng đó và cũng đạt được một số thành công. Nhưng triển vọng bảo tồn các loài hoang dã ở Việt Nam vẫn đang không ngừng xấu đi. Việt Nam bị xếp hạng tham nhũng cao từ Tổ chức Minh bạch Quốc tế, có thể được tóm tắt một cách ngắn gọn bằng từ “ảm đạm".

 

Chúng tôi đã chứng kiến cuộc đụng độ của những nhóm người bất đồng chính kiến trong thời gian ở gần Ninh Bình, cách Hà Nội vài giờ về phía nam. Ở đó, chúng tôi đã tìm thấy chỗ ở tuyệt vời nhất trong chuyến đi của chúng tôi, tại một nơi được gọi là Vườn Tam Cốc. Nó có một vài ngôi nhà gỗ nằm ẩn mình trong một khung cảnh xanh rì tràn đầy sức sống, được bao quanh bởi những khối đá vôi khổng lồ và cao nguyên mà chúng ta chỉ thấy trong các bức tranh. Chúng tôi đã chọn nơi này vì nó cách Công viên chim Thung Nham nửa giờ đi xe đạp.

 

Chúng tôi đến công viên vào một buổi chiều muộn và tự hỏi liệu chúng tôi có bị lạc đường không. Mặc dù được chào mời như một điểm đến sinh thái, công viên đã bị tiếp quản bởi một tập đoàn du lịch với những kế hoạch lớn sẽ triển khai trong thời gian tới. Chúng tôi đi qua những bãi cỏ rộng và những hồ nước rộng ngoài rìa rừng, tất cả đều được cắt tỉa cẩn thận và hoàn toàn không có sự sống của chim. Trên bờ gần, búa khoan, cưa xích và xe tải nghiền nát không khí trong sự mở rộng đầy tham vọng của một khu nghỉ mát ven hồ - không được tính toán kỹ để duy trì môi trường sống của chim.

 

Cuối cùng, chúng tôi đặt chân lên một chiếc thuyền, lái thuyền là một người phụ nữ với chiếc nón lá truyền thống và một mái chèo lớn. Với một khoản phí nhỏ, cô chèo chúng tôi và ba hành khách khác ra hồ nước trông cằn cỗi và hướng tới một bức tường tre. Xếp ống nhòm lại vì không có chim để xem, hoặc nghe. Có lẽ đó là do thời tiết.

 

Mười phút sau, chúng tôi bắt đầu nghe thấy những âm thanh giống như một cuộc trò chuyện líu lo giữa các chú chim, ở một nơi nào đó ngoài tầm nhìn. Sau đó, chiếc thuyền của chúng tôi lướt vào một trại lính với hàng trăm con diệc và cò, mỗi con to như một đứa trẻ 2 tuổi, ngồi, vỗ về hoặc khi bay lấp đầy bầu trời. Đó là một niềm vui, nhưng lại gợi lên nỗi buồn trong tôi tương lai của chúng có thể phụ thuộc vào dự án xây dựng đó, và liệu những hồ nước trang nghiêm, trông có vẻ cằn cỗi bên cạnh có phải là cách khu rừng này sẽ được quản lý hay không.

 

Tất nhiên, Việt Nam không đơn độc trong việc không bảo vệ các loài hoang dã của mình. Tại Hoa Kỳ, nhiều động vật cũng đang bị đẩy đến tình trạng bị đe doạ. Sự quản lý yếu kém từ chính quyền Trump đã đẩy lùi sự ổn định của một số khu vườn quốc gia và làm suy yếu Đạo luật về các loài có nguy cơ tuyệt chủng. Để có hy vọng bảo vệ những di sản thiên nhiên của Việt Nam, chúng ta có thể học được một số bài học từ tổ chức Education for Nature-Vietnam. Họ đẩy mạnh nghiên cứu, điều tra tội phạm, đấu tranh chính trị và thúc đẩy gia tăng hàng rào pháp lý.

 

Một hy vọng khác cho Việt Nam nằm ở việc thu hút cộng đồng địa phương tham gia bảo vệ động vật hoang dã bằng các ưu đãi về kinh tế. Ví dụ, The World Wildlife Fund tài trợ cho việc trồng cây mây và keo, phát triển bền vững làm vùng đệm cho các khu bảo tồn thiên nhiên được bảo tồn dọc biên giới phía tây với Lào. Ở những nơi khác, các nhóm môi trường trả cho người dân địa phương một mức lương đủ sống để tuần tra rừng mưa và thu thập hàng ngàn cái bẫy chết người đó.

 

Với ngành Du lịch phát triển nhanh chóng ở Việt Nam, cũng có thể giúp duy trì các khu vực hoang dã, mặc dù chỉ khi nó được quản lý cẩn thận. Lượng khách du lịch quốc tế đạt gần 15,5 triệu trong năm 2018 - tăng đáng kinh ngạc 64% so với con số năm 2016, điều này giải thích khu rừng với đầy cần cẩu xây dựng mà chúng ta đã thấy ở bờ biển phía xa của Vịnh Hạ Long, khi các khách sạn cao tầng mọc lên ở Vườn quốc gia Cát Bà. Những điều đó lần lượt giải thích về sự phân mảnh môi trường sống và gần như tuyệt chủng của voọc Cát Bà và các loài khác từng sinh sống trong môi trường này. Khoảng 60 trong số các động vật vẫn còn trong quần thể bị cô lập, nơi các lựa chọn cho ăn và chăn nuôi gần như bị tịch thu. Trong những năm 1960, ước tính có khoảng 3.000 con.

 

Chúng tôi đi về phía nam về phía thành phố Hồ Chí Minh, từ đó tôi đi một mình khoảng ba hoặc bốn giờ về phía bắc và dành một vài ngày trong Vườn quốc gia Cát Tiên. Vào một buổi chiều náo nhiệt, một nhân viên kiểm lâm công viên trẻ tuổi bảnh bao đã dẫn một vài người trong chúng tôi đi dạo trong khu rừng hoang dã hai giờ đồng hồ. Lần này chúng tôi thực sự ở trong một khu rừng hoàn toàn hoàn toàn thanh bình.

 

Điều phiền toái duy nhất chúng tôi gặp là những con đỉa dày dặt trên mặt đất khô. Chúng tìm thấy tôi rất nhanh: máu xuất hiện trên tất của tôi ngay khi tôi cúi xuống để nhặt những sinh vật này ra khỏi mắt cá chân của tôi. (Kiểm lâm viên đi giày cao.)

 

Trung tâm Bảo vệ các loài linh trưởng có nguy cơ tuyệt chủng Đào Tiên nằm trên một hòn đảo, du khách có thể được chiêm ngưỡng một số loài động vật hoang dã bao gồm những chú vượn đang háo hức chuyền cành qua tán cây cao. Đôi khi chúng lại bắt đầu một buổi “hòa nhạc” bất ngờ, khiến người nghe gần như điếc tai. Nghe có vẻ như một bản giao hưởng của những tiếng còi trượt, còi báo động. Nhưng cũng chính những âm thanh đó lại phản bội vị trí của chúng cho những tên săn bắn trộm trong công viên quốc gia bên kia sông. Đôi khi chúng bị bắn ra khỏi những cái cây đằng kia, và bị bán lên những bàn nhậu ở các thành phố.

 

Các kiểm lâm viên và những dân mà tôi đã nói chuyện tại Cát Tiên đã khẳng định rằng quần thể động vật ở đây đang suy giảm; rằng một số kiểm lâm viên đã bị bắt gặp thông đồng với các thợ săn để hạ bệ những con vật có giá trị cao (mặc dù họ được cho là sẽ bị xử lý nghiêm khắc), và các kiểm lâm viên thường kiếm được chỉ 200 đô la mỗi tháng để, điều này khiến cho việc săn bắn trộm trở thành một lựa chọn hấp dẫn hơn với họ.

 

Tôi ở lại bìa rừng vườn Quốc Gia tại một khách sạn rất tiện nghi đó là Cát Tiên Jungle Lodge. Chủ sở hữu của nó, Dương Thị Ngọc Phương và Gary Leong, làm việc để giúp bảo vệ Cát Tiên khỏi du lịch đại trà và xây dựng quan hệ kinh tế bền vững với các cộng đồng dân cư khó khăn tại địa phương để ngăn chặn họ khỏi nạn săn trộm. Không có động vật, thì sẽ có rất ít lý do cho sự tồn tại của khu rừng Quốc gia này, ông Leong nói. Bảo vệ động vật hoang dã là trách nhiệm của tất cả chúng ta.

 

“Điều đó có nghĩa, ít nhất là một phần, khuyến khích kinh tế cho người dân địa phương để bảo tồn các loài bản địa trong môi trường sống tự nhiên của chúng. Và điều đó cần phải bắt đầu sớm hơn nữa”, những người ủng hộ động vật hoang dã nói.

 

Mỗi ngày chúng tôi đều thức dậy và nói, "Chúng ta có thời gian không? Có ai trong số những loài này có thời gian không? Có phải chúng ta đang chiến đấu trong một cuộc chiến mà có lẽ chúng ta đã thua rồi không? Nhưng nếu không chiến đấu, thì chúng ta chắc chắn sẽ thua hoàn toàn" bà Quyên Vũ, Giám đốc điều hành của Tổ chức Giáo dục về Tự nhiên Việt Nam chia sẻ.

 

(Nguồn: https://www.nytimes.com/2019/04/01/travel/vietnam-wildlife-species-ecotravel-tourism.html)

Copyright © 2017 CHANGEVN.ORG - All Rights Reserved